De engelen van Klee

240px Klee Angelus novusIn de Veertigdagentijd hingen er zeven Kruiswegstaties in onze kerk. In de kerkenraad waren we daar allemaal zeer over te spreken. Daarom gaan we in de kerk vaker een serie schilderijen of reproducties ophangen.

In de tijd van Kerken Kijken tot aan het gemeentefeest zijn nu een aantal 'Engelen' van Paul Klee te zien. Ds. Christiane Karrer schreef de begeleidende tekst hieronder.

 

Meer over De Engelen van Paul Klee

In het werk van de kunstenaar Paul Klee nemen tekeningen en schilderijen van engelen een belangrijke plek in. In geheel zijn het er meer dan 70. Vanaf zijn kinderjaren was hij geboeid door engelen als boden uit een 'andere wereld' – het 'tussenrijk' zoals hij het later noemde.

Tijdens alle periodes van zijn leven en werk heeft hij engelen op verschillende manieren uitgebeeld. Bijzonder zijn onder meer de tekeningen die hij in laatste jaar van zijn leven, al getekend door een levensbedreigende ziekte, maakte.

In de kunst en in de Bijbel

Engelen worden vanouds gezien als 'boden' (dat is de letterlijke vertaling van het Latijnse angelus of het Hebreeuwse malach) uit een spirituele of goddelijke wereld. Mensen vroegen zich af hoe iets uit deze verstijgende werkelijkheid in onze wereld te beleven, te zien of te horen zou kunnen zijn.

Engelen zijn een antwoord op deze vraag. Zij zijn dragers van een boodschap, mensen ontmoeten een engel als zij geraakt worden door een overstijgende dimensie van de werkelijkheid.

In de loop van de eeuwen werden in de kunst patronen ontwikkeld hoe engelen afgebeeld werden: de vleugelen, het mooie gewaad, lijkend op een mens, maar zonder geslacht… Paul Klee echter heeft engelen op een tot dan toe ongekende manier geschilderd. Wat meer abstract, maar tegelijk ten diepste menselijk. Hij staat daarmee – wellicht zonder zich ervan bewust te zijn – in de oude Bijbelse traditie.

In de Bijbelse verhalen werden 'engelen' vaak niet herkend, ze leken op mensen. Pas nadat mensen bijzonder geraakt werden, beseften zij 'dit was een bode van God'.

Betekenis van engelen voor Klee

Klee heeft zich expliciet nooit tot het christendom bekend. Hij wilde zelf uitzoeken wat de dieptedimensie van het leven zou kunnen betekenen. Toch was de christelijke traditie een bron van inspiratie voor hem. Vandaag zou je hem een spiritueel zoekende kunnen noemen. Zijn engelen tonen beelden uit het 'tussenrijk' en geven tegelijk gestalte aan het menselijk spiritueel proces van omvorming.

Klee laat ons vaak met een glimlach naar dit proces kijken.'Engelen in wording' zou je zijn tekeningen kunnen noemen. Ze lijken op een spiegelbeeld van onze onvolkomenheid, onze hoop, ons verdriet, onze twijfel, onze ontwikkeling. Tegelijk kun je ze opvatten als een soort 'katalysator' die diepgaande en emotionele, overstijgende onderwerpen naar beeldspraak vertaalt.

De engelen die in de kerk getoond worden

  • Angelus Novus 1920
  • Erzengel (artsengel) (afbeelding onder) 1938
  • Engel, noch tastend (nog zoekend) 1939
  • Engel voller Hoffnung (engel vol hoop) 1939
  • Fels der Engel (rots van engelen) 1939
  • Schellen-Engel (engel met een bel) 1939
  • Woher? Wo? Wohin? (Waar vandaan? Waar? Waar naartoe?) 1940
  • Zweifelnder Engel (twijfelende engel) 1940